New START’ın süresinin dolmasıyla Washington ve Moskova arasında on yıllar sonra ilk kez bağlayıcı bir nükleer silah sınırlaması kalmadı. BM ve Vatikan yeni bir anlaşma çağrısı yaparken, uzmanlar denetim ve güven mekanizmalarının zayıfladığına dikkat çekiyor.
ABD ile Rusya arasında yürürlükteki son nükleer silah kontrol anlaşması olan New START, bugün itibarıyla sona erdi. Taraflardan yeni bir anlaşmaya ilişkin resmi bir açıklama gelmezken, dünyanın en büyük iki nükleer gücü ilk kez kapsamlı bir sınırlandırma olmaksızın karşı karşıya bulunuyor. Bu durum, Çin’in de dahil olabileceği yeni bir silahlanma yarışı riskini gündeme taşıyor.
Vatikan Devlet Başkanı ve Katolik dünyasının ruhani lideri Papa 14’üncü Leo, taraflara anlaşma süresi dolmuş olsa dahi belirlenen sınırları fiilen aşmamaları çağrısında bulundu. Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Antonio Guterres ise ABD ve Rusya’ya hızla yeni bir nükleer anlaşma imzalamaları çağrısı yaptı. Guterres, yarım yüzyılı aşkın bir sürenin ardından ilk kez iki ülkenin nükleer cephaneliklerine ilişkin hiçbir bağlayıcı sınırın kalmadığını belirterek, nükleer silah kullanım riskinin son on yılların en yüksek seviyesinde olduğunu söyledi.
2010 yılında Prag’da imzalanan New START, her iki ülkenin konuşlandırılmış nükleer savaş başlıklarını 1.550 ile sınırlandırıyor ve karşılıklı yerinde denetimlere izin veriyordu. Ancak bu denetimler, koronavirüs pandemisi sırasında askıya alındı ve yeniden başlatılamadı.
Amerikan Bilim İnsanları Federasyonu’ndan Matt Korda, anlaşmanın sona ermesiyle iki ülkenin cephaneliklerini genişletmelerinin önünde hukuki bir engel kalmadığını ifade etti. Korda, tarafların füzelere ve bombardıman uçaklarına yüzlerce ek savaş başlığı yerleştirebileceğini belirtirken, nükleer silahların yüksek maliyeti nedeniyle bunun otomatik olarak bir silahlanma yarışına dönüşmeyebileceğini de vurguladı.
Sovyetler Birliği dönemini de kapsayan süreçte ABD ve Rusya, 1962 Küba Füze Krizi’nin ardından nükleer çatışma riskini azaltmak amacıyla uzun yıllar “nükleer diyalog” ve anlaşmalarla ilerlemişti. New START, bu zincirin son halkasıydı.
Yeni bir anlaşmaya ilişkin belirsizlik sürüyor. ABD Başkanı Donald Trump, daha önce anlaşmanın süresi dolduğunda “daha iyi bir anlaşma” yapılabileceğini söylemişti. Rus yetkililer ise uzatma önerilerine Washington’dan yanıt alamadıklarını öne sürüyor. Trump ayrıca, Çin’in de gelecekteki silah kontrol düzenlemelerine dahil edilmesi gerektiğini savunmuştu.
Dünya genelindeki nükleer savaş başlığı sayısı, 1986’daki yaklaşık 70 bin seviyesinden 2025’te 12 bin civarına geriledi. Ancak ABD ve Rusya’nın modernizasyon programları sürerken, Çin’in cephaneliği son on yılda iki kattan fazla arttı. Silah kontrolü yanlıları, New START’ın sona ermesinin yalnızca sayı ve kapasite sınırlarını değil, aynı zamanda karşılıklı güveni ve doğrulama mekanizmalarını da zayıflattığı görüşünde.