Hava Durumu

1960 İhtilali ve yönetimin el değiştirdiği ki seçim

Yazının Giriş Tarihi: 13.04.2023 12:52
Yazının Güncellenme Tarihi: 13.04.2023 12:52

Sevgili okurlar,  geçen hafta 14 Mayıs Seçimi’ne kadar, Türkiye ve Bursa’nın,1950 yılındaki ilk çok partili demokratik seçiminden günümüze kadar, iktidarın el değiştirdiği her sandık gününün öyküsünü bu satırlarda bulacaksınız demiştim. Bu kez olaylar ile dolu 1958-1965 yılları arasındaki 7 yıllık çalkantılı dönemi izleniminize sunuyorum.

1957 seçimi öncesi ve sonrası gergin ortam

ABD'nin Marshall Planı doğrultusundaki ekonomik destekleriyle yatırım hamlesine giren Demokrat Parti, 1954 seçimlerinden de büyük bir üstünlükle çıkarken, sonraki yıllar pek de parlak geçmez. Karaborsanın giderek yaygınlaştığı bu dönemde. birçok ürün karneye bağlanır. Bu arada, toplum iki kutupta odaklanırken, küçük yerlerde DP ve CHP'lilerin kahveleri bile ayrılır. Sıkıntılar nedeniyle, halk DP iktidarından uzaklaşmaya başlarken, bu durum meclis grubunda etkisini gösterir. 30'a yakın milletvekili istifa ederek 20 Aralık 1955 tarihinde Hürriyet Partisi’ni kurar. Grubun öncüleri arasında Bursa milletvekilleri Dr. İbrahim Öktem, Raif Aybar ve Sabahattin Çıracıoğlu da yer alır. Genel başkanlığına Fevzi Lütfü Karaosmanoğlu'nun getirildiği Hürriyet Partisi’nin Bursa il örgütünü de Süreyya Öğünç oluşturur. Ekonomik durumun her geçen gün biraz daha bozulması Demokrat Parti'nin erken seçim kararı almasına neden olur ve 27 Ekim 1957'de bir defa daha sandık başına gidilir.

Seçim sonucunda Demokrat Parti iktidarda kalsa da, sonuçlar kötüye gidişi ortaya koyacak niteliktedir. Meclis’te 32 milletvekiline kadar düşen CHP'nin sandalye sayısı 178'e çıkarken, Hürriyet Partisi ile Cumhuriyetçi Millet Partisi de 4 er milletvekilliği kazanmayı başarır. Bir rivayete göre Adnan Menderes, "Allah'ım bir daha bana böyle bir seçim gecesi yaşatma" demiştir. Celâl Bayar 413 DP milletvekilinin katıldığı oylamada 413 oy alarak üçüncü defa cumhurbaşkanı seçilir ve Menderes de beşinci hükümeti için güvenoyu alır.

Demokrat Parti Bursa’da yine  birinci

Türkiye genelinde kan kaybeden DP, buna karşın Bursa'da yine güçlüdür.

DP, bir önceki seçimlerde yüzde 63.3 olan oy oranını yüzde 63.2 ile koruyarak milletvekili adaylarının tamamını Meclis’e sokarken, CHP yüzde 29'da, 20 bin Hürriyet Partisi de yüzde 7.5'ta kalmıştır. Bu seçim sonunda Müfit Erkuyumcu, Agah Erozan, Selahattin Karacagil, Hulusi Köymen, Sadettin Karacabey, Haluk Şaman, Kenan Yılmaz, Necdet Azak, Hüseyin Bayrı, Recep Kırım, Mazlum Kayalar, Yekta Teksel, Nurullah İhsan Tolun ve Hilal Ülman, DP milletvekili olarak Meclis'e girer.

27 Mayıs’a  doğru Tahkikat Komisyonu gerçeği

27 Ekim 1957 seçimlerinin üzerinden 2 yılı aşkın süre geçtikten sonra CHP lideri İsmet İnönü’nün Anadolu gezisinde olaylar çıkar. Demokrat Parti CHP’yi halkı ve askeri ayaklanmayı kışkırtmakla suçlar ve muhalefete karşı yeni tedbirler alınmasına karar verilir. Öncelikli tedbir; Meclis’te “Tahkikat Komisyonu” kurulmasıdır. 18 Nisan 1960’ta Tahkikat Komisyonu resmen kurulur. Tamamı DP milletvekillerinden oluşan 15 üyeli komisyonun görevlerinden bazıları şöyledir: Muhalefet ve basın aleyhindeki tüm iddiaları soruşturmak, mitingleri, toplantıları her türlü yayını yasaklamak, yayın organlarının basım ve dağıtımını durdurmak ve gerekli her belgeye el koymak. Tahkikat Komisyonu TBMM’den daha güçlüdür ve savcı ile hâkimlerin tüm yetkisini elinde tutar. Komisyonun alacağı kararlara itiraz edilmeyecektir. Karar ve önlemlere karşı çıkanlar 1 yıldan 3 yıla kadar ağır hapisle cezalandırılacaktır. Komisyon kurulur kurulmaz aynı gün iki karar alır:
Birinci karara göre, partilerin kongre ve toplantı düzenlemeleri, siyasal etkinliklerde bulunmaları ve yeni örgütler kurması yasaklanır. İkinci kararla, komisyonun yetki, görev, karar ve çalışmaları hakkında yayın yapılmasına ve konuyla ilgili TBMM’de görüşme yapılmasına yasak getirilir.
Milliyet Gazetesi de 19 Nisan 1960’ta şu manşeti atar:

“Her türlü siyasi faaliyet yasaklandı”.
Tahkikat Komisyonu Anayasa’ya da aykırı değildir. Çünkü Anayasa, Meclis’teki çoğunluğu elde bulunduran parti veya hükümete bu yetkiyi vermiştir. Tahkikat Komisyonu en kısa sürede parti faaliyetlerini yasaklar, gazeteleri kapatır. Habercileri cezaevine gönderir ve beş kişinin yan yana dolaşmasına yasak getirir. Bunun üzerine çıkan olaylarda Orman Fakültesi öğrencisi Turan Emeksiz polis kurşunuyla öldürülür.
Üniversiteler bünyesinde görülen olaylar kısa sürede Bursa'ya da sıçrar. 3 Mayıs 1960 günü Eğitim Enstitüsü öğrencilerinden bir grup, Atatürk anıtı önünde iktidarı protesto ederken, gösteriye polisle birlikte DP yanlıları da müdahale eder. Olaylarda 16 öğrenci yakalanır ve ağır ceza mahkemesine sevk edilir.

27 mayıs 1960 sabahı...

27 Mayıs 1960 sabahı, Türkiye Ankara Radyosu’ndan yapılan bir anonsla uyanır. Albay Alparslan Türkeş, Türk Silahlı Kuvvetleri’nin ülke yönetimine el koyduğunu duyurur. Bu müdahale Türkiye Cumhuriyeti tarihinde gerçekleşmiş ilk askeri darbedir. Darbe emir komuta zinciri içinde yapılmamış,  37 düşük rütbeli subayın planları ile icra edilmiştir. Darbenin ardından 235 general ve 3 bin 500 civarında subay emekliye sevk edilir. 1402 üniversite öğretim üyesi  görevden uzaklaştırılırken, Yargı da kontrol altına alınır. Ardından 37 subay ve emekli orgeneral, Cemal Gürsel'in oluşturduğu Milli Birlik Komitesi ülke yönetimini üstlenir. Milli Birlik komitesi, Anayasa ve TBMM'yi fesheder, siyasi faaliyetleri askıya alır. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes başta olmak üzere birçok Demokrat Partiliyi tutuklatır. Darbenin en ilginç yanı bundan haberi olmayan emekli orgeneral Cemal Gürsel’in Milli Birlik Komitesi'nin başına getirilmesidir.1946 yılında başlayan çok partili siyasal sistem 14 yıl gibi kısa bir süre sonra kesintiye uğramıştır. Bursa’da 10 mayıs 1961 tarihinde ihtilali protesto eden 74 Demokrat Parti sempatizanı tutuklanır. Ardından Yassıada mahkemeleri başlar...Milli Birlik Komitesi’nin seçtiği askeri hakim ve savcıların verdiği karara göre, Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes, Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu ve Maliye Bakanı Hasan Polatkan dahil olmak üzere 11 ölüm  ve 31 müebbet hapis cezası verilir.

Menderes ve arkadaşlarının idamı

Bu tarihi kararın açıklanmasından hemen ardından, Menderes, Polatkan ve Zorlu,  16 ve 17 Eylül 1961 günleri idam edilir. Celal Bayar'a yaşı gereği idam cezası uygulanmaz. İdamların olumsuz etkisi Bursa'da alabildiğine yaşanır.

Bursa DP örgütünde bulunanlar da yargılanır. Bu arada yeni bir anayasanın çalışması yapılır ve 9 eylül 1961 tarihinde Anayasa için halkoylaması yapılır.  Bursa aleyhte oy veren iller arasında yer alır. Yeni anayasa 52 ilde evet fazlası ve yüzde 62'lık bir oranla kabul görürken, Bursa, yüzde 53'lük hayır oyuyla, 1957'de olduğu gibi Türkiye genelindeki eğilimle bir kez daha ters düşmüştür.

Anayasa’nın kabulünün ardından Adalet Partisi, kapatılan Demokrat Parti’nin ardılı  olarak,siyaset sahnesine çıkar.Demokrat Parti'nin bazı eski üyeleri ve İhtilalciler ile görüş ayrılığına düşen emekli orgeneral Ragıp Gümüşpala, Şinasi Osma, Halit Ağca gibi isimler, 11 Şubat 1961'de bir dilekçe vererek Adalet Partisi'ni kurarlar. Milli Birlik Komitesi tarafından siyasi partilerin "demokrat" adını kullanması yasaklandığından, partiye Adalet Partisi adı verilir. AP, 61 ilde teşkilatını tamamlayıp 15 Ekim 1961 seçimlerine katılır ve yüzde 34,8 oy toplayarak 450 üyeli TBMM'de 158 milletvekilliği, 150 üyeli Cumhuriyet Senatosu'nda ise 70 senatörlük alır. Seçim sonuçları neticesinde, birinci parti olarak çıkan Cumhuriyet Halk Partisi Genel Başkanı İsmet İnönü’nün başbakanlığında Cumhuriyet tarihinin ilk koalisyonu CHP-AP Hükümeti  kurulur. Öte yandan yasağın kaldırıldığı 1 Nisan 1961'de Adalet Partisi’nin Bursa il örgütü Baha Cemal Zağra başkanlığında oluşur.

15 Ekim 1961 günü yapılan seçime Bursa'daki 365 bin 573 seçmenin yüzde 85'i katılır. Oyların yüzde 63.1'ni alan AP, Bursa’dan 8 milletvekili çıkarır, CHP de 3 milletvekilliği kazanır. AP'den Cevdet Perin, Ziya Uğur, Ahmet Türkel, Baha Cemal Zağra, Mustafa Tayyar, Ekrem Paksoy, İsmail Yılmaz ve Hikmet Akalın,  CHP'den de, Edip Rüştü Akyürek, Sadrettin Çanga ve İbrahim Öktem, Bursa milletvekili olarak seçilir.

Cumhuriyet Senatosu seçimlerinden de AP galip çıkarken, Şeref Kayalar, İhsan Sabri Çağlayangil, Baki Güzey ile Cahit Ortaç senatör olur. Adalet Partisi, Türkiye genelinde iktidar olamaz ama, Bursa'da, önemli bir başarı elde eder.

1961 seçiminin Türkiye genelindeki milletvekili ve senatör dağılımı ise şöyledir:

Adalet Partisi: 158 milletvekili,70 senatör, Cumhuriyet Halk Partisi: 173 milletvekili, 36 senatör, Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi: 54 milletvekili 16 senatör, Yeni Türkiye Partisi: 65 milletvekili, 28 senatör...

Bursa siyasi tarihindeki diğer önemli bir gelişme de 1963 yılında mimar Emin Canbolat tarafından Türkiye İşçi Partisi'nin kurulmasıdır. 17 kasım 1963 tarihinde ilk kez tek dereceli olarak yapılan yerel seçimlerde Bursa merkez ilçe belediye başkanlığına Kemal Bengü seçilir.

27 Kasım 1964 tarihinde toplanan Adalet Partisi'nin ikinci büyük kongresinde, ilerideki yıllarda Türk siyasal tarihinin seyrine damgasını vuracak olan bir isim ön plana çıkar. Bu isim Süleyman Demirel’dir... Demirel 29 Kasım 1964 günü kongredeki 1272 delegenin oyu ile Adalet Partisi Genel Başkanlığı'na seçilir.

Türkiye genelindeki siyasi kutuplaşma ve gerginlik Bursa'ya da yansımıştır. Türkiye İşçi Partisi'nin 4 Temmuz 1965 tarihinde yapacağı il kongresi öncesi      şehrin her yerinde Adalet Partililer tarafından TİP İl Kongresi’nin basılacağı haberleri dolaşır. Kongrenin yapıldığı Saray Sineması'nın etrafı bazı Adalet Partililer tarafından sarılır. Kongre sonrası çıkışta bir çok TİP üyesi linç edilmek istenir. Çıkan olaylarda TİP üyeleri dövülürken 77 kişi gözaltına alınır.

1965'e gelindiğinde politik açıdan Türkiye'nin durumu da pek iç açıcı değildir.

Siyasi çekişmeler ve gerilimin arttığı bir ortamda 10 Ekim 1965 günü milletvekili seçimi yapılır. Seçime katılma oranı önceki yıllara göre çok düşerek yüzde 74.9' iner.  Süleyman Demirel başkanlığında seçimlere katılan AP, Bursa'da aradığından fazlasını bulurken, yüzde 68.6 oranla 8 milletvekilini Meclis’e sokar.  Bu seçimlerde,   CHP  Bursa’da ancak 3 milletvekili çıkarır.

Mehmet Turgut, Nilüfer Gürsoy, Cemal Külahlı, Mustafa Tayyar, Kasım Önadım, Barlas Küntay, Bahri Yazır ile Ahmet Türkel AP,  İbrahim Öktem, Sadrettin Çanga ile Ömer Doğan Öztürk de CHP milletvekili olarak TBMM’ne girerken, 7 Haziran 1966'da yapılan Cumhuriyet Senatosu seçimlerinde de,  Adalet Partisi 3, Cumhuriyet Halk Partisi de 1 senatörlük kazanır.

Adalet Partisi’nden, İhsan Sabri Çağlayangil, Şeref Kayalar ve Cahit Ortaç, CHP'den de, Saffet Ural senatoya girmeyi başarır.

1965 seçimlerinden sonra Türkiye genelinde milletvekili ve senatör dağılımı şöyle oluşur: AP 240 milletvekili, 79 senatör CHP 134 milletvekili, 48 senatör çıkarır ve kalan sandalyeleri diğer partiler paylaşır. Seçim sonrasında da siyasi yelpazenin sağ kanadındaki gelişmeler devam ederken, Türkiye siyasi tarihinin en önemli aktörlerinden Alpaslan Türkeş, bir grup arkadaşıyla Osman Bölükbaşı'nın Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi’ne hakim olur.

Bunun üzerine Bölükbaşı da Millet Partisi'ni kurar.

SONUÇ:

1957 seçiminde gücü azalan Demokrat Parti, demokrasiyi askıya alabilecek düzenlemeler sonucu 1960 İhtilali’ne engel olamaz. Askeri Yönetim gölgesinde yapılan 1961 Seçimi’nde  CHP önderliğinde ilk kez bir koalisyon hükümeti kurularak, bir anlamda iktidar el değiştirmiştir. Buna karşın 1965 seçimlerinin sonucunda bu kez Demokrat Parti’nin yerine kurulan Adalet Partisi çoğunluğu elde ederek hem rövanşı hem de iktidarı geri almış olur.

Söz konusu seçimlerin ikinci sonucu ise,Türk solunun TBMM’de 14,  Senatoda ise 1 sandalye kazanarak ilk kez parlamentoya girmiş olmasıdır.

NOT: Gelecek hafta 1973 Seçimi, Kıbrıs Barış Harekatı ve 1977 Seçimi.

Yorum Ekle
Gönderilen yorumların küfür, hakaret ve suç unsuru içermemesi gerektiğini okurlarımıza önemle hatırlatırız!
Yorumlar
Yükleniyor..
En son gelişmelerden anında haberdar olmak için 'İZİN VER' butonuna tıklayınız.