Tarih çoğu zaman güçlü liderlerin hikâyesi olarak anlatılır. Oysa iktidar sosyolojisi bize başka bir gerçeği gösterir… Güç hiçbir zaman tek başına kurulmaz. Her iktidarın arkasında onu taşıyan bir çevre, çıkar ilişkileri ve ortak hareket eden bir topluluk vardır. Bu nedenle firavunluk yalnızca bir kişinin karakteri değil, lider ile çevresinin birlikte ürettiği bir güç düzenidir.

Firavun ve Nemrut tam da böyle sembollerdir. Onlar, insanın güç karşısında nasıl değişebileceğini anlatan ibret hikâyeleridir. Firavun’un kendisini mutlak otorite ilan etmesi, Nemrut’un göğe meydan okuyan kibri, gücün insanı nasıl dönüştürebileceğinin dramatik örnekleridir.

Modern psikoloji insanın bu yönünü çoğu zaman narsistik kişilik bozukluğu kavramıyla açıklar. Kendini merkeze koyma, sürekli üstünlük arayışı ve eleştiriye tahammülsüzlük… Bunlar gücün insan karakteri üzerinde oluşturduğu karanlık tarafı gösterir. Denetlenmeyen güç ise insanın narsistik eğilimlerini büyüten en güçlü zemindir.

Ancak firavunluk yalnızca bir kişinin kibriyle açıklanabilecek bir durum değildir. Çünkü hiçbir lider gücü tek başına kurmaz. Güç zamanla bir sistem hâline gelir. Bürokrasi, çıkar grupları, propaganda araçları ve sadakat ilişkileri bu sistemin parçalarıdır. Böylece bireysel bir iktidar, zamanla kurumsallaşır ve kendini yeniden üreten bir düzen hâline gelir.

Bu noktada toplumun rolü de belirleyicidir. Bazı insanlar korku nedeniyle sessiz kalır, bazıları çıkar ilişkileri nedeniyle güce yakın durur, bazıları ise düzenin değişmeyeceğine inanarak kabullenir. Böylece bireysel bir iktidar, farkında olunmadan kolektif bir yapıya dönüşür.

İktidarın kalıcı hâle gelmesinde bir başka önemli unsur ise gücün meşrulaştırılmasıdır. Güç yalnızca zorla ayakta kalmaz; çoğu zaman ideolojiler, propaganda ve toplumsal kabuller aracılığıyla haklı gösterilir. İnsanlar bir süre sonra yalnızca güce boyun eğmekle kalmaz, aynı zamanda o gücün gerekli ve doğru olduğuna da inanabilir.

İnsan, yaratılışı gereği hem merhamete hem de kibre açık bir varlıktır. Bu yüzden tarih boyunca bazı insanlar gücü bir sorumluluk olarak görmüş, bazıları ise onu bir üstünlük aracına dönüştürmüştür. Güç denetlenmediğinde ise liderin narsistik eğilimleri ile toplumun sessizliği birbirini besleyen bir döngü oluşturur.

Bu nedenle firavunluk yalnızca bir kişinin hikâyesi değildir. O, lider ile çevresi arasında kurulan bir güç ittifakının ürünüdür. Tarih boyunca ortaya çıkan otoriter yönetimler de çoğu zaman bu mantıkla şekillenmiştir.

Belki de bu yüzden asıl soru şudur: İnsan güce sahip olduğunda mı firavunlaşır, yoksa firavunluğu mümkün kılan şey lider ile toplum arasında kurulan güç düzeni midir?

Firavunlar tek başına doğmaz. Onları mümkün kılan, lider, çevre ve toplum arasında kurulan güç düzenidir.

Çünkü sorun firavunun kim olduğu değil, firavunluğu mümkün kılan düzenin varlığıdır.