Eskilerin aktardığı, hadis olduğu da bazılarınca rivayet edilen bir cümle ile başlayalım söze. Derler ki “alimin ölümü, bir alemin ölümü gibidir”. Âlim, içinde yaşadığı toplumu bilgisiyle aydınlatan bir güneş gibidir. O gittiğinde, sadece bir birey değil, o bireyin temsil ettiği "doğru yol" ve "bakış açısı" da kaybolur. Toplum bir nevi karanlıkta kalır. Maddi varlıklar bir şekilde yerine konabilir, ancak yılların birikimi, tefekkürü ve ruh disipliniyle yetişmiş bir zihnin yerini doldurmak bazen nesiller sürebilir.

İşte İlber Ortaylı’nın vefatı “alimin ölümü, bir alemin ölümü gibidir” cümlesinde olduğu gibidir. Bu söz, bilginin sadece bir veri yığını değil, bir ruh, bir kültür ve perspektif olduğunu hatırlatır. İlber Hocanın vefatı, ülkemiz için sadece alelade bir "akademisyen kaybı" değil, bir "dünya görüşünün" kaybolması, “ruhumuza naklolan sözlerin susması” demektir. Hatta entelektüelliğin, bilgi dağlarının, derin tarihi bilgilerin, ilgisi olmayan bir kitleye bile bu kadar kolay ulaştırılabilen bir üstadın sonsuzluğa yürümesidir.

Belki günümüzde bilgiye ulaşmak bize bir tuş kadar uzak diye düşünebilirsiniz. Ancak elde ettiğiniz o bilginin bir medeniyet tasavvuru içinde harmanlamanın on yıllarca sürdüğünü de bilmeniz gerekir. İlber Hoca, “yaşayan bir arşiv” olmanın ötesinde, o arşivin ruhunu günümüze taşıyan bir tercümandı. İlber hocanın zihninde bir Roma lejyonu ile bir Osmanlı akıncısı, bir Viyana operası ile bir Itri bestesi, bir Türk mutfağı ile İtalyan lezzetleri aynı estetik düzlemde buluşurdu. İlber Hocanın vefatıyla artık aramızda olmayacak olan şey işte bu "sentez kabiliyetidir." O gittiğinde, belki kitaplar bize kaldı ama o kitapları, tarihsel verileri, kültürel zenginlikleri birbirine bağlayan o görünmez deha köprüsü yıkılmış oldu.

İlber Ortaylı, bildiği dillerin ötesinde "medeniyetin dilini" konuşan bir isimdi. Onun vefatı, seyahatnamelerin ve binlerce yıllık imparatorluk mirasının tek bir zihinde harmanlanmış o özel yorumunun susması” tarih okuma evreni” sessizliğe bürünmesi demektir. Dar bir alana hapsetmediği; coğrafyayı, dili, sanatı ve görgüyü tarihin ayrılmaz parçası kılan yaklaşımıyla bizlere çok şey öğretti. O, Türk halkına neleri unuttuğunu hatırlatan bir aynaydı.

O, sadece sınıflarda ders veren bir hoca değildi. Televizyonda, sosyal medyada, sokakta, kısacası fırsatını bulduğu her yerde "neleri bilmediğimizi" hatırlatan bir öğretmendi. "Cahillik" eleştirileriyle, entelektüel çıtayı her zaman yukarıda tutan bir bekçiydi. Kulaklarımızda çınlayan o meşhur kelimesi ile "Cahillik" kavramına karşı açtığı savaşta toplumu yukarı çeken bir kaldıraç görevini gördü. Onun gidişi, bizleri tam anlamıyla “entelektüel bir yetim” olarak, “cahilliğimizle baş başa bıraktı”.

Eğer bir âlimin ölümü bir alemin ölümü demekse, o alemi yaşatmak geride kalanların o mirasa nasıl sahip çıktığıyla ilgilidir. İlber Ortaylı gibiler, bir toplumun entelektüel pusulasıdır. Bu pusula durduğunda, yön bulmak zorlaşır. Ancak onu, yetiştirdiği öğrencilerde ve bizlere aşıladığı o merak duygusunda yaşatmaya devam edersek, "alemin ölümü" mutlak bir sondan çok, bir devir teslim süreci haline gelir. Bizim görevimiz, İlber Ortaylı Hocamız gibi fikirleriyle bizlere ışık tutanların yolunu terk etmemektir. Kendimizi tanımak, geçmişimizi unutmamak, dilimize, tarihimize, kültürümüze ve Türklüğümüze sahip çıkmaktır.

Ruhun Şad, Mekanın cennet olsun İlber Hocam…